Termin i osoby zobowiązane
Prawo upadłościowe (dalej: p.u.) nakazuje zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do jej ogłoszenia, czyli niewypłacalność (art. 10 i art. 21 ust. 1 p.u.). W spółce obowiązek spoczywa na każdym, kto na podstawie ustawy, umowy spółki lub statutu ma prawo do prowadzenia jej spraw i do jej reprezentowania, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami (art. 21 ust. 2 p.u.). Zarząd spółki z o.o. prowadzi jej sprawy i ją reprezentuje (art. 201 § 1 Kodeksu spółek handlowych, dalej: k.s.h.), obowiązek dotyczy więc każdego członka zarządu, nie tylko prezesa.
Kiedy spółka jest niewypłacalna
Dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych; domniemywa się to, gdy opóźnienie w ich wykonaniu przekracza 3 miesiące (art. 11 ust. 1 i 1a p.u.). Osoba prawna jest niewypłacalna także wtedy, gdy jej zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten utrzymuje się ponad 24 miesiące (art. 11 ust. 2 p.u.). Nie wlicza się do nich m.in. zobowiązań przyszłych ani zobowiązań wobec wspólnika lub akcjonariusza z tytułu pożyczki lub innej czynności prawnej o podobnych skutkach, o których mowa w art. 342 ust. 1 pkt 4 p.u. (art. 11 ust. 4 p.u.). Domniemywa się, że zobowiązania przekraczają wartość majątku, jeżeli według bilansu – bez rezerw na zobowiązania i zobowiązań wobec jednostek powiązanych – przekraczają wartość aktywów, a stan ten trwa ponad 24 miesiące (art. 11 ust. 5 p.u.).
Sąd Najwyższy przyjął, że wniosek „we właściwym czasie” to wniosek złożony bez zbędnej zwłoki od chwili, gdy spółka stała się niewypłacalna. Wskazał też, że „wątpliwa” sytuacja finansowa nie jest tożsama z ustawowymi podstawami upadłości (wyrok z 25 września 2014 r., II CSK 790/13, wydany na gruncie dawnego brzmienia art. 11 p.u.). W wyroku z 12 lutego 2016 r. (II CSK 229/15) uznał, że chodzi o zgłoszenie „w zasadzie w terminie wskazanym w prawie upadłościowym”.
Dwa reżimy odpowiedzialności
Osoby zobowiązane do złożenia wniosku odpowiadają za szkodę wyrządzoną wskutek niezłożenia go w terminie, chyba że nie ponoszą winy (art. 21 ust. 3 p.u.). Jeżeli odszkodowania dochodzi wierzyciel niewypłacalnego dłużnika, domniemywa się, że szkoda obejmuje wysokość jego niezaspokojonej wierzytelności (art. 21 ust. 3a p.u.). Art. 21 ust. 2 p.u. obejmuje każdą osobę prawną, także spółkę akcyjną, oraz jednostkę organizacyjną bez osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną.
W spółce z o.o. obowiązuje ponadto art. 299 k.s.h. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania (§ 1). Według Sądu Najwyższego chodzi o wierzytelności wobec spółki powstałe w czasie, gdy dana osoba była członkiem zarządu (II CSK 229/15). Członek zarządu może się od tej odpowiedzialności uwolnić, jeżeli wykaże, że (§ 2):
– we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu, albo
– niezgłoszenie wniosku nastąpiło nie z jego winy, albo
– mimo niezgłoszenia wniosku i braku takiego postanowienia wierzyciel nie poniósł szkody.
Członkowie zarządu nie odpowiadają też za niezłożenie wniosku w czasie egzekucji przez zarząd przymusowy albo przez sprzedaż przedsiębiorstwa, jeżeli obowiązek powstał w czasie tej egzekucji (art. 299 § 4 k.s.h.; podobnie art. 21 ust. 5 p.u.). Art. 299 stosuje się odpowiednio do likwidatorów, z wyjątkiem ustanowionych przez sąd (art. 299¹ k.s.h.). Analogiczny przepis dotyczy prostej spółki akcyjnej (art. 300¹³² k.s.h.), ale nie spółki akcyjnej. Trybunał Konstytucyjny uznał art. 299 § 1 i 2 k.s.h. za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim nie pozwala pozwanemu byłemu członkowi zarządu uwolnić się od odpowiedzialności przez wykazanie, że wierzytelność stwierdzona orzeczeniem przeciwko spółce nie istnieje (wyrok z 12 kwietnia 2023 r., P 5/19). Chodzi o orzeczenie wydane w postępowaniu wszczętym po utracie przez niego funkcji.
Wniosek restrukturyzacyjny a postanowienie sądu
Jeżeli członek zarządu powołuje się na restrukturyzację, art. 299 § 2 k.s.h. wymaga postanowienia o otwarciu postępowania albo o zatwierdzeniu układu wydanego we właściwym czasie. Art. 21 ust. 3 p.u. pozwala uwolnić się od odpowiedzialności w szczególności wtedy, gdy zobowiązani wykażą, że w terminie 30 dni otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ. Samo złożenie wniosku restrukturyzacyjnego tej przesłanki nie spełnia; członek zarządu może wtedy wykazywać inne okoliczności, np. brak winy – ich ocena należy do sądu.
Prawo restrukturyzacyjne (dalej: p.r.) wyznacza sądowi terminy rozpoznania wniosku:
– o otwarcie przyspieszonego postępowania układowego – tydzień od jego złożenia (art. 232 ust. 2 p.r.);
– o otwarcie postępowania układowego lub sanacyjnego – 2 tygodnie, a jeśli trzeba wyznaczyć rozprawę – 6 tygodni (art. 270 ust. 2, art. 288 ust. 1 p.r.);
– o zatwierdzenie układu – 2 tygodnie na wydanie postanowienia (art. 223 ust. 1 p.r.).
Wniosek złożony pod koniec 30-dniowego terminu może więc zostać rozpoznany już po jego upływie. Postępowanie restrukturyzacyjne można natomiast prowadzić już wobec dłużnika zagrożonego niewypłacalnością (art. 6 p.r.), czyli zanim termin z art. 21 ust. 1 p.u. zacznie biec.
W postępowaniu o zatwierdzenie układu liczy się postanowienie o zatwierdzeniu układu, a nie obwieszczenie nadzorcy układu o ustaleniu dnia układowego (art. 226a ust. 1 p.r.). Od tego obwieszczenia do złożenia wniosku o zatwierdzenie układu albo prawomocnego umorzenia postępowania nie można jednak ogłosić upadłości (art. 9a ust. 2 p.u.).
Inaczej jest z wnioskiem o ogłoszenie upadłości: art. 21 ust. 1 p.u. i art. 299 § 2 k.s.h. wymagają jego złożenia w terminie, a nie ogłoszenia upadłości w tym czasie. Jeżeli złożono oba wnioski, najpierw rozpoznaje się wniosek restrukturyzacyjny, a sąd upadłościowy co do zasady wstrzymuje rozpoznanie wniosku o upadłość (art. 9b p.u.; art. 11 i 12 p.r.).
Postępowania restrukturyzacyjne w skrócie
Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery postępowania: o zatwierdzenie układu, przyspieszone postępowanie układowe, postępowanie układowe i postępowanie sanacyjne (art. 2 p.r.). Dwa pierwsze są dostępne, gdy wierzytelności sporne uprawniające do głosowania nad układem nie przekraczają 15% sumy wierzytelności uprawniających do głosowania; postępowanie układowe – gdy ten próg przekraczają (art. 3 ust. 2–4 p.r.). W postępowaniu o zatwierdzenie układu dłużnik zbiera głosy wierzycieli samodzielnie, bez udziału sądu (art. 3 ust. 2 pkt 1 p.r.). W postępowaniu sanacyjnym sąd co do zasady odbiera dłużnikowi zarząd własny i wyznacza zarządcę (art. 288 ust. 2 i 3 p.r.).
Ochrona umów po nowelizacji z 2025 r.
Ustawa z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy – Prawo restrukturyzacyjne, ustawy – Prawo upadłościowe oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Zadłużonych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1085), która weszła w życie 23 sierpnia 2025 r., wdraża dyrektywę (UE) 2019/1023 w sprawie ram restrukturyzacji zapobiegawczej. „Restrukturyzacja zapobiegawcza” to pojęcie dyrektywy, a nie nazwa postępowania w prawie polskim (art. 2 p.r.).
Po nowelizacji art. 256 ust. 1 p.r. w przyspieszonym postępowaniu układowym wynajmujący lub wydzierżawiający nie może bez zezwolenia rady wierzycieli wypowiedzieć umowy najmu lub dzierżawy lokalu lub nieruchomości, w których jest prowadzone przedsiębiorstwo dłużnika. Zakaz obowiązuje już od obwieszczenia zarządzenia o wpisaniu do repertorium wniosku złożonego przez dłużnika, a nie – jak wcześniej – od otwarcia postępowania. Odpowiednio dotyczy to m.in. umów kredytu (co do środków postawionych do dyspozycji przed otwarciem postępowania), leasingu i innych umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa (art. 256 ust. 2 p.r.). Wyjątki określa art. 256 ust. 3 p.r.
W pozostałych postępowaniach art. 256 p.r. stosuje się odpowiednio: w postępowaniu o zatwierdzenie układu – od obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego (art. 226d–226e p.r.), w układowym – po jego otwarciu (art. 273 p.r.), a w sanacyjnym – na podstawie art. 297 p.r.
Inne skutki niezłożenia wniosku
Wobec osoby, która ze swojej winy nie złożyła w ustawowym terminie wniosku o ogłoszenie upadłości, sąd może orzec zakaz prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji m.in. członka rady nadzorczej i reprezentanta spółki handlowej. Zakaz orzeka się na okres od 1 roku do 10 lat (art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.). Tu znaczenie ma sam wniosek restrukturyzacyjny: sąd może oddalić wniosek o orzeczenie zakazu, jeżeli złożono wniosek o otwarcie przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego lub sanacyjnego, a rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli jest nieznaczny (art. 373 ust. 1a p.u.). Członkowi zarządu lub likwidatorowi, który nie zgłasza wniosku o upadłość spółki handlowej mimo powstania warunków do jej ogłoszenia, grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (art. 586 k.s.h.).
Co warto sprawdzić
O tym, od kiedy spółka była niewypłacalna, w razie sporu rozstrzyga sąd. Warto sprawdzić:
– od kiedy opóźnienie w wykonaniu wymagalnych zobowiązań pieniężnych przekracza 3 miesiące (art. 11 ust. 1a p.u.);
– jak długo zobowiązania przekraczają wartość majątku, także według bilansu (art. 11 ust. 2, 4 i 5 p.u.);
– na kim w spółce ciąży obowiązek złożenia wniosku (art. 21 ust. 2 p.u.);
– które postępowanie restrukturyzacyjne jest dostępne (art. 3 ust. 2–4 p.r.).
Stan prawny na: 2 października 2026 r.
Podstawa prawna: p.u. (Dz. U. z 2026 r. poz. 913 i 1206); p.r. (Dz. U. z 2026 r. poz. 533 i 1206); k.s.h. (Dz. U. z 2024 r. poz. 18 i 96 oraz z 2026 r. poz. 176, 187 i 644); ustawa z 25 lipca 2025 r. (Dz. U. z 2025 r. poz. 1085).